ความหมายที่แท้จริง

สู่การ ลด ละ ปล่อย วาง รูป และ นาม

ในขั้นตอนของการปฏิบัติสติปัฏฐาน-ปฏิสัมภิทามรรค จะเน้นในจุดแห่งการระลึกรู้อารมณ์(สติิ) และนิมิต(ภาพ หรือ เครื่องหมาย นับตั้งแต่ก้าวแรกเริ่มของการปฏิบัติ เช่นการให้ตาสัมผัสตัวอักขระ นะ โม…นั้นเป็นกุศโลบายฝึกฝนระลึกรู้อารมณ์อันประกอบด้วย “นิมิตหรือภาพ” อย่างง่าย ๆ และ การฝึกหาที่ตั้งของใจ ก็เพื่อให้รับรู้ตำแหน่งที่จะนำเอา “ภาพ หรือ นิมิตที่ระลึกนั้นไปตั้งไว้ ณ ตำแหน่งของ “ใจ”

สติปัฏฐาน มาจากคำว่า สติ+ปัฏ+ฐาน สติ แปลว่า ธรรมชาติระลึกรู้อารมณ์ซึ่งจะประกอบพร้อมไปด้วยภาพ ความรู้สึก สุข ทุกข์ เวทนา ประดุดั่งว่าภาพนั้นมีชีวิต ที่เรารับรู้และรู้สึกได้

ปถ มาจากคำว่า ปถม แปลว่าเบื้องต้น หรือ เริ่มแรก(เช่นชั้นประถม)
ฐาน แปลว่าที่ตั้ง
….ด้วยเหตุดั่งนี้ …การฝึกสติปัฏฐาน คือ
การนำ “ภาพ+อารมณ์+ความรู้สึก = นำไปตั้งไว้ ที่ตำแหน่งแรก คือ ที่สุดของ ลมหาใจ ซึ่งเรียกว่า ฐาน หรือ ที่ตั้ง ” นั่นเอง

“ภาพ หรือ นิมิต ” ที่เราฝึกปฏิบัติในภาษาวิชาการเรียกว่า “จินตภาพ” ในภาษาอังกฤษเรียกว่า imaginary คือภาพที่ประกอบไปด้วยอารมณ์และความรู้สึกจนสัมผัสได้ดุจมีอยู่จริง เพื่อนำไปใช้ในการกำหนดปวงสรรพสิ่ง ซึ่งอยู่ในกฏแห่งวัฏฏะเดียวกันคือ “ทุกสรรพสิ่งล้วนเป็นสมมุติ ไม่มีข้อยกเว้น”

แล้วเป็นที่แน่นอนว่า ทำไมต้องฝึกภาพ ฝึกนิมิต ? (เพราะบางสำนักห้ามเด็ดขาด ไม่ให้ใช้นิมิต…ซึ่งผิด !!) คำตอบคือ การฝึกระลึกภาพ ก็คือ การฝึกควบคุม “รูป” การฝึกระลึกรู้อารมณ์ นั่นคือฝึกควบคุม “นาม” ซึ่งเราจะได้ยินเสมอจนเคยชิน คือคำว่า “ละรูปนาม” นั่นแหละ

แต่ที่กล่าวกันว่า จะละรูป ละนามนั้น จะละได้อย่างไร ในเมื่อผู้ที่บอกว่า “ละ” ยังไม่รู้จริง เห็นจริงว่า รูปล้วนเป็นสมมุติ นั้นจริงหรือเปล่า ด้วยเหตุดังกล่าวโยคาวจร(ผู้ปฏิบัติ)

จึงต้องฝึกสมมุติสรรพสิ่ง เพื่อควบคุมสภาวะสมมุตินั้น เช่นเดียวกัน “นาม” ก็คืออารมณ์ ความรู้สึก ซึ่งเป็นผลมาจากรูป

กล่าวโดยขั้นตอนการเกิดขึ้นของเหตุการณ์ก็คือ ตาเห็นรูป จะส่งสัญญาณไปยังสมองส่วนความจำซึ่งก็คือ “สัญญา(จำได้หมายรู้)” ว่ารูปนั้นคืออะไร จะต้องแสดงออกอย่างไร การแสดงออกเรียกว่า “อารมณ์ หรือ เวทนา” ที่ชอบรูปนั้นก็เรียกว่า สุขเวทนา ไม่ชอบก็ทุกขเวทนา

ที่จำไม่ได้ เพราะไม่รู้ว่ารูปที่เห็นคืออะไร สมองลืม หรือ ไม่มีความจำเก็บไว้ก่อน ก็จะเอาภาพนั้นไว้เฉย ๆ (คอยครั้งหน้า หรือหาข้อมูลเสริม) ส่วนนี้แหละที่เรียกว่า อุเบกขาเวทนา….สรุปง่าย ๆ คือ เวทนานั้นเกิดขึ้นภายหลังสัมผัสกับรูป จึงกลายเป็นอารมณ์ ตัวรับรู้ภาพนั้นคือ จิต เปรียบได้กับไฟหน้ารถที่ส่องทางไป ได้แต่ส่องแต่ไม่รู้ว่าที่ส่องน่ะคืออะไร ขอนไม้ หรือ งู

…คนขับต่างหากที่จะมองตามไฟไปเห็นก็สามารถจำแนกแยกแยะได้ว่าคืออะไรแน่ อาการที่บอกได้ว่าอะไรแน่เนียะ เรียกว่า “ตัดสินใจ” เพราะเป็นหน้าที่ของใจ ซึ่งก็คือ คนขับรถ …ด้วยเหตุดังกล่าว เราจึงต้องนำ ภาพ+อารมณ์+ระลึกรู้ รวมเรียกว่า สติ ไปตั้งไว้ ณ ตำแหน่งของ “ใจ”

….ที่กล่าวมาทั้งหมดคงเห็นได้ชัดเจน ถึงความสำคัญของแต่ละขั้นตอนในการปฏิบัติ นับแต่การอ่านหนังสือให้ปากกับใจพร้อมกันเรียกว่า “อุคหโกศล เริ่มด้วย วจสา มีการใช้วาจาเป็นการนำ” การทิ้งขนนก และการทำมนสิการ ล้วนเป็นกุศโลบาย ให้ผู้ปฏิบัติสามารถรู้แจ้ง ในองค์ธรรมของปฏิจจสมุปบาท และ สภาวะสมมุติ อย่างเป็นธรรมชาติ นี้แหละที่เรียกว่า วิญญูหิติ คือ ผู้ปฏิบัติย่อมรู้เฉพาะตนเอง คนอื่นจะไม่อาจรับรู้ความรู้สึก หรือ อารมณ์แห่งปิติ หรือ อารมณ์ขณะตั้งลมนั้นเป็นอย่างไร

ผู้ที่สามารถควบคุม สมมุติสรรพสิ่ง เหตุการณ์ได้ ซึ่งเราเรียกว่า “อธิษฐาน” นั่นหมายถึงผู้นั้นได้เข้าสู่ความเป็นผู้ที่สามารถควบคุม “รูป” ได้แล้ว และที่สำคัญรูปนั้นย่อมเกิดจากมหาภูตรูป๔ คือ ดิน ไฟ ลม น้ำ ด้วยเหตุดั่งนี้

การฝึกสมมุติ(อธิษฐาน) ด้วยพลังกสิณธาตุแห่งมหาภูตรูป๔ อันต้องใช้ “นิมิต+อารมณ์ เคลื่อนไปตามที่ตั้งของใจนั้น

จึงมีความสำคัญในการควบคุมรูปทั้งหลาย ปรากฏตามพุทธพจน์อันพุทธองค์ทรงสอนไว้ในสติปัฏฐานสูตร ว่า “..พึงพิจารณา ให้เห็นการสังขารนี้เป็นปถวีธาตุ…ให้เห็นสังขารนี้เป็นวาโยธาตุ…ใ้ห้เห็นสังขารนี้เป็นอาโปธาตุ…ให้เห็นสังขารนี้เป็นเตโชธาตุ…” ผู้ที่ควบคุมธาตุแห่งมหาภูตรูป๔ นั้นได้เรียกว่า “ธาตุกุศลตาบุคคล” ย่อมเห็นความไม่เที่ยงแห่งรูป(เห็นจริงตามสิ่งที่เป็นจริง = เข้าถึงธรรมชาติแห่งสมมุติ)

เมื่อควบคุมได้ย่อม ละทิ้ง ปล่อยวางสรรพสิ่งอันเป็นสภาวะแห่งรูปทั้งหลาย ไม่หลงไหลติดยึดในรูป อันเป็นเพียงสมมุติ ที่โยคาวจรสามารถทำให้เกิดขึ้นเองได้ ฉะนี้ “รูป” นั้นจึงไร้คุณค่า และความหมาย

ความเบื่อหน่ายใน “รูป” ทั้งปวงย่อมเกิด เมื่อเข้าถึงความจริงแท้ของธรรมชาติแห่งรูปนั้น นี่แหละคือการสลัดหลุด พ้นจากสภาวะแห่ง “รูป” ทั้งปวง ด้วยประการฉะนี้

Kuru Rin Po Chae
28 Aug 2556
03:30:am