จักวาล กับ มิติของจิต

หนึ่งในวิธีที่น่าสนใจในการพลิกปัญหานี้กลับด้าน คือไม่เริ่มจากสมมติฐานว่า matter ไม่มี consciousness โดยสิ้นเชิง แล้วถามว่า consciousness เกิดขึ้นจาก matter ได้อย่างไร แต่เริ่มจากสมมติฐานที่ต่างออกไปว่า ความเป็นจิตหรือคุณสมบัติทางประสบการณ์บางอย่างอาจเป็นองค์ประกอบพื้นฐานของ reality แนวคิดนี้มีรากฐานอยู่ใน panpsychism และในรูปแบบที่เข้มข้นขึ้นคือ cosmopsychism ซึ่งมองความสัมพันธ์ระหว่างจักรวาลกับ consciousness ในลักษณะที่ให้ความสำคัญกับจักรวาลโดยรวมเป็นพื้นฐานมากกว่าการมอง consciousness เป็นสิ่งที่เกิดขึ้นเฉพาะในสมองมนุษย์ (Goff, 2017)

ถ้าเรายอมรับ cosmopsychism เพียงในฐานะ สมมติฐานเชิงอภิปรัชญา เราสามารถสร้างภาพหนึ่งขึ้นมาได้ว่า สิ่งที่เรียกว่า consciousness ไม่จำเป็นต้องปรากฏขึ้นครั้งแรกเมื่อ biological brain วิวัฒน์ขึ้นมา แต่สิ่งที่เปลี่ยนไปตามวิวัฒนาการอาจเป็น ระดับ รูปแบบ และความซับซ้อนของการจัดระเบียบประสบการณ์ กล่าวอีกแบบหนึ่งคือ สิ่งที่วิวัฒนาการอาจไม่ได้สร้าง “จิตจากศูนย์” แต่สร้างโครงสร้างทางกายภาพที่สามารถทำให้มิติทางจิตมีการบูรณาการและความแตกต่างภายในสูงขึ้นเรื่อย ๆ

ตรงนี้เองที่ Integrated Information Theory หรือ IIT สามารถเข้ามาเป็นสะพานทางทฤษฎีได้ แม้ IIT จะไม่ได้ถูกสร้างขึ้นมาเพื่อพิสูจน์ cosmopsychism และไม่ได้หมายความว่า cosmopsychism เป็นผลโดยตรงจาก IIT ก็ตาม แต่ทั้งสองกรอบสามารถนำมาประกอบกันได้ในเชิงปรัชญา เพราะ IIT พยายามตอบคำถามว่า หากระบบหนึ่งมี consciousness แล้ว คุณสมบัติทางกายภาพแบบใดจึงสามารถทำให้เกิดประสบการณ์ที่เป็นหนึ่งเดียวและมีโครงสร้างเฉพาะของมันเอง (Tononi et al., 2016; Oizumi, Albantakis & Tononi, 2014)
แผนภาพพื้นฐานของข้อเสนอจึงอาจเขียนได้ดังนี้

หัวใจสำคัญคือ เราไม่ควรตีความคำว่า “integrated information” อย่างง่าย ๆ ว่า “ระบบมีข้อมูลเยอะจึงมี consciousness เยอะ” เพราะ IIT มีความหมายเฉพาะกว่านั้น ระบบหนึ่งจะมี intrinsic causal integration ก็ต่อเมื่อองค์ประกอบภายในของมันมีความสัมพันธ์เชิงเหตุ–ผลต่อกันในลักษณะที่ระบบทั้งหมดมีคุณสมบัติที่ไม่สามารถอธิบายได้โดยการแยกองค์ประกอบออกเป็นส่วนอิสระอย่างสมบูรณ์ (Tononi et al., 2016)

ลองนึกถึงระบบสองแบบ ระบบแรกประกอบด้วยหน่วยจำนวนมาก แต่แต่ละหน่วยทำงานเกือบเป็นอิสระจากกัน ข้อมูลสามารถไหลผ่านระบบได้มากมาย แต่การทำงานของส่วนหนึ่งไม่ได้เปลี่ยนแปลง causal state ของส่วนอื่นอย่างลึกซึ้ง ระบบนี้อาจ “ประมวลผลข้อมูล” จำนวนมหาศาล แต่ไม่ได้หมายความว่าจะมี integration ในความหมายของ IIT สูง ในทางกลับกัน ระบบที่มี feedback และ causal interdependence สูง อาจมีจำนวนองค์ประกอบไม่มากนัก แต่สถานะของแต่ละส่วนขึ้นอยู่กับสถานะของส่วนอื่นอย่างแน่นแฟ้นกว่า

LOW INTEGRATION
A → B → C → D
แต่ละส่วนค่อนข้างแยกจากกัน
↓
low causal integration
HIGH INTEGRATION
A
↙ ↘
B ↔ C
↘ ↙
D
องค์ประกอบเปลี่ยนสถานะซึ่งกันและกัน
↓
high causal integration

จากตรงนี้ หากนำ cosmopsychism เข้ามาประกอบ เราสามารถเสนอสมมติฐานเชิงแนวคิดได้ว่า reality อาจมีมิติทางจิตในระดับพื้นฐาน แต่ระบบทางกายภาพต่างชนิดกันสามารถ “จัดระเบียบ” มิตินั้นได้ไม่เท่ากัน สิ่งที่เราเรียกว่า consciousness ของมนุษย์จึงไม่จำเป็นต้องหมายถึงการที่มนุษย์เป็นสิ่งเดียวในจักรวาลที่มี mentality แต่หมายถึงการที่สมองมนุษย์สามารถสร้าง causal architecture ที่มีความแตกต่างภายใน ความเป็นหนึ่งเดียว และ integration ในระดับสูงมาก

นี่นำเราเข้าสู่แนวคิดที่น่าสนใจอย่างยิ่ง นั่นคือ gradient of consciousness หรือ “ความต่อเนื่องของระดับความเป็นจิต” อย่างไรก็ตาม คำว่า gradient ในที่นี้ไม่ควรถูกเข้าใจว่าเป็นลำดับที่วิทยาศาสตร์พิสูจน์แล้วว่า ก้อนหินมี consciousness น้อยกว่าเซลล์และเซลล์มี consciousness น้อยกว่ามนุษย์ แต่เป็น แบบจำลองเชิงสมมติฐาน ที่เกิดขึ้นเมื่อเรานำ cosmopsychism และ IIT มาวางในกรอบเดียวกัน

COSMIC / FUNDAMENTAL LEVEL
│
▼
primitive physical
causal structures
│
▼
more integrated
physical systems
│
▼
molecules
│
▼
cells
│
▼
multicellular
organisms
│
▼
nervous systems
│
▼
brains / thalamo-
cortical systems
│
▼
highly integrated
human consciousness

จุดสำคัญคือ complexity กับ integration ไม่ใช่สิ่งเดียวกัน ระบบที่ซับซ้อนมากอาจไม่ได้มี consciousness สูงหากโครงสร้าง causal ของมันสามารถแยกออกเป็นส่วน ๆ ได้ ในทางกลับกัน ระบบที่มีองค์ประกอบจำนวนไม่มากอาจมี integration ที่สำคัญได้ ทั้งนี้รายละเอียดว่าจะวัด Φ อย่างไรในระบบจริง โดยเฉพาะสมองขนาดใหญ่ ยังคงเป็นปัญหาทางทฤษฎีและการคำนวณที่สำคัญของ IIT
เมื่อเรามาถึงสมองมนุษย์ คำถามจะลึกขึ้นอีกขั้น เพราะแม้จะยอมรับว่า neuronal networks มี causal integration สูง ก็ยังมีคำถามว่า อะไรเป็น physical substrate ที่ทำให้ quantum หรือ classical processes เหล่านั้นสัมพันธ์กับ conscious experience
ตรงนี้เกิดอีกแนวคิดหนึ่งซึ่งแตกต่างจาก IIT อย่างชัดเจน นั่นคือ Orchestrated Objective Reduction หรือ Orch OR ของ Roger Penrose และ Stuart Hameroff

IIT พยายามอธิบาย consciousness ผ่าน causal/informational structure ของระบบ ในขณะที่ Orch OR เสนอว่ากระบวนการ quantum ใน microtubules ภายใน neurons อาจมีบทบาทสำคัญต่อ conscious events และเชื่อมโยงกับแนวคิดของ Penrose เรื่อง objective reduction ของ quantum states (Penrose, 1994; Hameroff & Penrose, 2014)
จุดนี้ต้องแยกสองแนวคิดออกจากกันอย่างชัดเจน

CONSCIOUSNESS
│
┌───────────┴───────────┐
│ │
IIT Orch OR
│ │
▼ ▼
causal integration quantum processes
│ │
▼ ▼
integrated Φ microtubules
│
▼
objective reduction
│
▼
conscious event

ดังนั้น หากเราสร้างโมเดลสมมติฐานแบบผสม เราอาจตั้งคำถามต่อไปว่า
ถ้า IIT อธิบาย “โครงสร้างของ consciousness” และ microtubule/Orch OR เป็นกลไกหนึ่งที่อาจเกี่ยวข้องกับ “การเกิดเหตุการณ์ conscious” แล้ว microtubules จะสามารถทำหน้าที่เป็นจุดเชื่อมระหว่างระดับ quantum กับระดับ neuronal integration ได้หรือไม่?
นี่เป็นคำถามที่น่าสนใจ แต่ยังเป็นข้อเสนอเชิงสมมติฐาน ไม่ใช่ข้อสรุปของ neuroscience ในปัจจุบัน
Microtubules เป็นโครงสร้าง cytoskeleton ที่พบในเซลล์ รวมถึง neurons มีบทบาทที่ได้รับการยอมรับอย่างชัดเจนในการรักษาโครงสร้างเซลล์ การขนส่ง intracellular และการจัดระเบียบ neuronal morphology ส่วนข้อเสนอที่ว่า microtubules ทำหน้าที่เป็น quantum substrate ที่จำเป็นต่อ consciousness นั้นยังเป็นประเด็นที่ถกเถียงกันอย่างมาก (Hameroff & Penrose, 2014; Tegmark, 2000; Hagan, Hameroff & Tuszynski, 2002)

ความสำคัญของข้อเสนอนี้จึงไม่ได้อยู่ที่การกล่าวว่า “microtubule คือ consciousness” แต่สามารถตั้งสมมติฐานได้ว่า

QUANTUM SCALE
│
▼
microtubule dynamics
│
▼
neuronal intracellular processes
│
▼
neuronal networks
│
▼
large-scale causal integration
│
▼
integrated conscious state
│
▼
subjective experience

หากสมมติฐานนี้เป็นจริงจริง ๆ microtubule จะไม่ได้ทำหน้าที่แทนสมองทั้งหมด แต่จะเป็น ระดับหนึ่งของ physical organization ที่เชื่อมกระบวนการระดับจุลภาคกับ dynamics ระดับเซลล์และ network

อย่างไรก็ตาม ปัญหาสำคัญที่สุดคือเรายังไม่มีหลักฐานเพียงพอที่จะสรุปว่า quantum coherence ใน microtubules สามารถคงอยู่ในสภาพแวดล้อมของสมองในระยะเวลาและระดับที่จำเป็นต่อ Orch OR ได้อย่างไร และยังมีข้อโต้แย้งทางฟิสิกส์เกี่ยวกับ decoherence ในระบบชีวภาพอย่างต่อเนื่อง (Tegmark, 2000; Hagan et al., 2002) ดังนั้น microtubule hypothesis จึงควรถูกจัดอยู่ในสถานะ controversial hypothesis มากกว่าจะเป็นกลไกที่ได้รับการยืนยันแล้ว

⸻

จุดที่น่าสนใจที่สุด: consciousness อาจไม่ได้เป็น “สิ่งหนึ่ง” แต่เป็นหลายระดับของ organization
ถ้าเราวาง cosmopsychism, IIT และ Orch OR ซ้อนกันอย่างระมัดระวัง เราจะได้ภาพที่น่าสนใจมาก

COSMOS
│
fundamental reality
│
┌──────────┴──────────┐
│ │
PHYSICS MENTALITY
│ │
└──────────┬──────────┘
│
physical systems
│
▼
causal organization
│
▼
integrated information
│
▼
biological organization
│
▼
neurons
│
▼
microtubules
│
▼
proposed quantum dynamics
│
▼
neuronal integration
│
▼
conscious state
│
▼
subjective experience

ในโมเดลนี้ cosmopsychism ทำหน้าที่เป็นอภิปรัชญา, IIT ทำหน้าที่เป็นทฤษฎีเกี่ยวกับ โครงสร้างของ consciousness, ส่วน Orch OR เป็นสมมติฐานเกี่ยวกับ กลไกทางฟิสิกส์ระดับจุลภาค ที่อาจเกี่ยวข้องกับ conscious events
สามสิ่งนี้จึงไม่ควรถูกนำมาปะปนกัน

COSMOPSYCHISM
“What is fundamental?”
│
▼
MENTALITY MAY BE FUNDAMENTAL
IIT
“What makes a system conscious?”
│
▼
INTEGRATED CAUSAL STRUCTURE
ORCH OR
“What physical process may generate
conscious events?”
│
▼
QUANTUM / MICROSCOPIC PROCESS

และเมื่อทั้งสามถูกนำมาวางร่วมกัน สิ่งที่เกิดขึ้นคือภาพของ consciousness ที่ไม่ได้เริ่มต้นจาก “สมอง” แต่เริ่มจากระดับพื้นฐานของ reality แล้วค่อย ๆ ปรากฏเป็นโครงสร้างที่มีความแตกต่างและความเป็นหนึ่งเดียวสูงขึ้น

จากก้อนหินถึงมนุษย์: ไม่ใช่ “มีหรือไม่มี” แต่เป็น “มีโครงสร้างแบบใด”
นี่อาจเป็นข้อสรุปเชิงปรัชญาที่สำคัญที่สุดของกรอบนี้
ในกรอบ materialism แบบเข้ม consciousness มักถูกวางไว้ปลายสุดของเรื่องราว

Matter
↓
chemistry
↓
biology
↓
brain
↓
consciousness
แต่ cosmopsychism กลับทิศทางของคำถาม
reality
↓
physical + mental aspect
↓
organized physical systems
↓
different causal architectures
↓
different forms of experience

ในกรอบนี้ มนุษย์ไม่ได้จำเป็นต้องเป็น “สิ่งที่มีจิตในจักรวาลที่ไม่มีจิต” แต่เป็น ระบบทางกายภาพชนิดหนึ่งที่มีการจัดระเบียบภายในจนสามารถทำให้ประสบการณ์มีโครงสร้างอย่างมหาศาล

มนุษย์จึงไม่ได้แตกต่างจากสิ่งอื่นเพียงเพราะ “มี consciousness” ในขณะที่สิ่งอื่นไม่มี แต่แตกต่างจากสิ่งอื่นเพราะ consciousness ของมนุษย์อาจมี ความละเอียด ความแตกต่างภายใน ความทรงจำ การบูรณาการข้ามเวลา การสร้างแบบจำลองตนเอง ภาษา ความสนใจ และ metacognition ในระดับสูงมาก

ตรงนี้ทำให้คำว่า “ระดับของ consciousness” ต้องถูกใช้อย่างระมัดระวัง เพราะ IIT ไม่ได้บอกตรง ๆ ว่า “มนุษย์มีประสบการณ์มากกว่าแมวเพราะสมองซับซ้อนกว่า” และ cosmopsychism ก็ไม่ได้พิสูจน์ว่าอนินทรียวัตถุทุกชนิดมี subjectivity แบบเดียวกับมนุษย์
สิ่งที่เราพูดได้ในระดับสมมติฐานคือ

ถ้าความเป็นจิตเป็นคุณสมบัติพื้นฐานบางประการของ reality และถ้า consciousness ที่เป็นเอกภาพสัมพันธ์กับระดับของ intrinsic causal integration จริง ธรรมชาติอาจไม่ได้มีเส้นแบ่งที่คมชัดระหว่าง “ไม่มีจิต” กับ “มีจิต” แต่มี landscape ของ physical organization ที่แตกต่างกัน และแต่ละระดับอาจสัมพันธ์กับรูปแบบของ subjectivity ที่แตกต่างกัน
นี่เป็นภาพที่ลึกกว่าการพูดง่าย ๆ ว่า “ทุกอย่างมีจิต”
เพราะคำถามที่แท้จริงจะเปลี่ยนเป็น

“โครงสร้างทางกายภาพแบบใดทำให้ mentality กลายเป็นประสบการณ์ที่เป็นหนึ่งเดียว?”
และเมื่อถามเช่นนี้ เราจะกลับมาที่ IIT

MENTALITY
│
▼
CAUSAL STRUCTURE
│
▼
INTEGRATION
│
▼
Φ
│
▼
PHENOMENAL STRUCTURE
│
├── primitive
├── biological
├── neural
└── human
หากวันหนึ่งมีหลักฐานว่า microtubules สามารถรองรับ quantum processes ที่เกี่ยวข้องกับ conscious events ได้จริง ภาพนี้อาจถูกขยายลงไปอีกระดับหนึ่ง

COSMOS
↓
fundamental mentality
↓
physical law
↓
quantum dynamics
↓
microtubule
↓
neuron
↓
network
↓
integrated information
↓
conscious experience
↓
self-awareness

แต่ ณ ปัจจุบัน เส้นเชื่อมตั้งแต่ cosmopsychism → IIT → microtubule/Orch OR ยังเป็นการสร้างกรอบสังเคราะห์เชิงทฤษฎี ไม่ใช่ห่วงโซ่ทางวิทยาศาสตร์ที่ได้รับการพิสูจน์แล้วทุกขั้น และนี่เป็นความแตกต่างที่สำคัญอย่างยิ่งระหว่าง “แบบจำลองที่น่าสนใจ” กับ “ทฤษฎีที่ได้รับการยืนยัน”

ท้ายที่สุด ความน่าสนใจของ cosmopsychism ไม่ได้อยู่ที่การบอกว่า “จักรวาลเป็นสมอง” หรือ “ก้อนหินคิดได้เหมือนมนุษย์” แต่อยู่ที่การเสนอคำถามใหม่ว่า เราอาจไม่ควรเริ่มต้นด้วยการถือว่า matter และ experience เป็นสิ่งที่แยกจากกันโดยสมบูรณ์ตั้งแต่แรก หาก reality มีทั้ง physical structure และมิติที่เกี่ยวข้องกับ mentality อยู่ในระดับพื้นฐาน สิ่งที่วิวัฒนาการสร้างขึ้นอาจไม่ใช่ “จิตจากความไม่มีจิต” แต่คือ สถาปัตยกรรมทางกายภาพที่สามารถรวม แยก จัดระเบียบ และทำให้มิติทางประสบการณ์มีความซับซ้อนมากขึ้น

ในภาพสุดท้ายนี้ มนุษย์จึงไม่ใช่จุดที่ consciousness “เริ่มต้น” อย่างจำเป็น แต่เป็นจุดหนึ่งบนภูมิประเทศของการจัดระเบียบทางกายภาพที่อาจมี integration, differentiation และ self-modeling สูงมากเป็นพิเศษ

และหาก IIT ถูกต้องในส่วนสำคัญของมัน ขณะที่ cosmopsychism ถูกต้องในระดับอภิปรัชญา และหาก Orch OR หรือกลไก quantum ระดับ microtubule สามารถได้รับหลักฐานสนับสนุนในอนาคต เราอาจต้องมอง consciousness ไม่ใช่เป็นสิ่งที่ “โผล่ออกมาจากสมอง” อย่างฉับพลัน แต่เป็นปรากฏการณ์ที่มี หลายระดับของ organization ตั้งแต่ระดับพื้นฐานของ reality ไปจนถึงประสบการณ์มนุษย์ที่สามารถหันกลับมาถามตัวเองได้ว่า—“เหตุใดจึงมีประสบการณ์อยู่เลย?”

นั่นทำให้ปัญหา consciousness กลายเป็นคำถามที่ไม่ได้อยู่เฉพาะใน neuroscience อีกต่อไป แต่กลายเป็นจุดตัดระหว่าง metaphysics, information theory, theoretical neuroscience, quantum foundations และ philosophy of mind อย่างแท้จริง

Ref :
Nagel (1974), What Is It Like to Be a Bat?; Chalmers (1996), The Conscious Mind; Tononi (2004, 2016), Integrated Information Theory; Oizumi, Albantakis & Tononi (2014), IIT 3.0; Goff (2017), Consciousness and Fundamental Reality; Penrose (1994), Shadows of the Mind; Hameroff & Penrose (2014), “Consciousness in the universe: A review of the ‘Orch OR’ theory”; Tegmark (2000), “Importance of quantum decoherence in brain processes”; Hagan, Hameroff & Tuszynski (2002), “Quantum computation in brain microtubules.”

Kuru Rin Po Chae
4 Oct 2569
01:22:am